Home Aze Ru Eng

Bərk cİsİmlər fİzİkası kafedrası

Kafedranın tarixi

Bərk cisimlər fizikası kafedrası 1971-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təşəbbüsü ilə bərk cisimlər fizikası sahəsində yüksək ixtisaslı kadrlarin hazırlanması məqsədi ilə yaradılmışdır. Yarandığı gündən 2014-cü ilə qədər kafedraya Əməkdar Elm xadimi, “Şöhrət” ordenli akademik, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Bəhram Mehralı oğlu Əsgərov rəhbərlik etmişdir. Hal-hazırda kafedranın müdiri fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor M.N.Əliyevdir.

Kafedranın əsas elmi istiqaməti – yarımkeçiricilərdə, metallarda, yarımmaqnit yarımkeçiricilərdə, aşağıölçülü elektron sistemlərində və həmçinin ifratqəfəsli bərk cisimlərdə kinetik, termodinamik, maqnit və optik xassələrin nəzəri tədqiqidir. Kafedranın əməkdaşları tərəfindən bərk cisimlər fizikasına böyük elmi töhvələr verilmiş, mühüm elmi nəticələr alınmışdır. Doktorantura və aspirantura xətti ilə kafedrada 5 fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, 25-dən artıq fizika-riyaziyyat elmləri namizədi və fizika üzrə fəlsəfə doktoru, həmçinin son illər 75-dən cox maqistr hazırlanmışdır.



Kafedranin strukturu

Hal-hazırda kafedra aşağıdakı tərkibdə elmi-pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir: f.r.e.d., professor M.N.Əliyev - kafedra müdiri, f.r.e.d., professor T.H.İsmyılov, f.r.e.d., prof. S.R.Fiqarova, f.r.e.n., dosent M.M.Mahmudov, f.r.e.n., müəllim İ.R.Qədirova, böyük laborant f.ü.f.d. R.K.Mustafayeva, böyük laborant G.A.Bayramova.

Kafedrada müxtəlif illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitununun əməkdaşları akademiklər F.M.Haşımzadə, Y.M.Seyidov, müxbir üzvü R.R.Hüseynov və professorlar H.M.Paşayev, M.A.Mehdiyev müxtəlif ixtisas kurslarından mühazirələr oxumuşlar.

Kafedranın yaradıcısı akademik B.M.Əsgərov Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Rəyasət Heyətinin üzvü, “Bakı Universitetinin Xəbərləri” jurnalının fizika-riyaziyyat elmləri seriyasının redaktoru, AMEA-nın “Xəbərləri” və bir çox elmi jurnalının redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur. Bundan başqa o, Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının elmi məsləhətçisi kimi də fəaliyyət göstərmişdir. Kafedranın əməkdaşı prof. T.H.İsmayılov AAK ekspert şurasının sədri olmuş, hal - hazırda şuranın üzvüdür.


Hal-hazırda kafedra aşağıdakı tərkibdə elmi-pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir:

1. f.r.e.d. kafedra müdiri prof. Əliyev  Məmməd Novruz oğlu
2.
f.r.e.d., prof. İsmayılov Tariyel Hümbət oğlu
3. f.r.e.d., dos. Figarova Sofya Rüstəm qızı
4. f.r.e.n., dos. Mahmudov Mehdi Müqabil oğlu
5. f.r.e.n., m. Qədirova İradə Ramiz qızı
6. baş laborant Mustafayeva Ruhiyyə Kərəm qızı
7. laborant  Bayramova Günel Asəf qızı

Kafedrada müxtəlif illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitununun əməkdaşları akademik F.M.Haşımzadə və professor R.R.Hüseynov müxtəlif ixtisas kurslarından mühazirələr oxumuşlar.

Kafedra mudiri akademik B.M.Əsgərov Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Rəyasət Heyətinin üzvü və “Bakı Universitetinin Xəbərləri” jurnalının fizika-riyaziyyat elmləri seriyasının redaktorudur.


Kafedranin elmi fəaliyyəti

Kafedranın elmi-tədqiqat işlərinin mövzusu - Bərk cisimlərin və aşağıölçülü elektron sistemlərinin (həmçinin nanostrukturların) termodinamik, maqnit, kinetik və optik xassələrinin nəzəri tədqiqidir. Kafedranın mövzusu üzrə aşağıdakı əsas elmi nəticələr alınmışdır:

Güclü maqnit sahəsində yerləşmiş metal və yarımkeçiricilərdə termomaqnit hadisələrinin kvant nəzəriyyəsi qurulmuşdur. Kvantlayıcı maqnit sahəsi olduqda termomaqnit cərəyanının hesablanma metodu ilk dəfə təklif olunmuşdur. Faktik olaraq bu metodun yaranması ilə bərk cisimlərdəki elektron köçürmə hadisələrinin nəzəriyyəsində yeni istiqamət inkişaf etməyə başlayır. Xüsusi halda Şubnikov-de Haaz və maqnetofonon rezonansının ossillyasiyaları tədqiq olunmuşdur. İlk dəfə olaraq elektronların fononlar tərəfindən sövq olunmasının statistik qüvvəsi anlayışı daxil edilmişdir.

Həm klassik, həm də ölçüyə görə kvantlanmış təbəqələrdə köçürmə hadisələrinin ardıcıl nəzəriyyəsi qurulmuşdur. Cırlaşmış keçirici təbəqələrdə mənfi maqnit müqaviməti kimi keyfiyyətcə yeni hadisənin varlığı haqqında fikir irəli sürülmüşdür. Klassik və kvantlayıcı maqnit sahələrində yerləşmiş ifratqəfəslərdə termomaqnit və qalvanomaqnit hadisələri tədqiq edilmişdir. Kvantlayıcı maqnit sahəsində maqnit müqavimətinin ossillyasiyalarına elektronun spininin təsiri araşdırılmışdır. Qalvanomaqnit və termomaqnit hadisələrinin, o cümlədən kvant ifratqəfəslərində termoelektrik hərəkət qüvvəsinin nəzəriyyəsi qurulmuşdur.

Yarımkeçiricilərdə, kvant məftilləri və kvant çuxurlarında optik hadisələrin xətti və qeyri-xətti nəzəriyyəsi inkişaf etdirilmişdir. Bu istiqamətdə yarımkeçiricilər və yarımmetallarda, həmçinin invers yarımkeçiricilərdə Raman səpilməsi, Faradey effekti və işığın ikifotonlu udulma hadisələri tədqiq olunmuşdur.

Xarici elektrik və maqnit sahələrində olan çoxvadili yarımkeçiricilərdə cərəyan rəqslərinin dayanıqsızlıq nəzəriyyəsi qurulmuşdur.

Paramaqnit ionlu diamaqnit kristallarda, yarımmaqnit yarımkeçiricilərdə müasir nəzəri metodlarla dinamik effektlər tədqiq edilmişdir.

Kafedra əməkdaşlarının aldıqları elmi nəticələr 400-dən artıq elmi iş səklində, C.R.Acad. Sc.Paris (Fransa Elmlər Akademiyasının hesabatları), “Physical Review” (ABŞ), A Letters Journal Exploring the Frontiers of Physics (EPL) (Fransa),  “Physica Status Solidi” (Almaniya), “J.Phys. Condensed Matter” (İngiltərə, UK), “Physica E: Low-Dimensional Systems and Nanostructures” (Niderland), “Nanotechnology” (ABŞ), “Superlattices and Microstructures” (Niderland), “Optical and Quantum Electronics”, "Philosophical Magazine Letters"(UK), “Japanese Journal of Applied Physics”, “Физика твердого тела” “Физика и техника полупроводников”, “Письма в ЖЭТФ”, Известие Вузов России "Физика" (Rusiya), “Journal of the Korean Physical Society” kimi aparıcı indeksləşmiş xarici və yerli elmi jurnallarda dərc olunmuş, həmçinin xarici və respublika səviyyəli elmi konfranslarda məruzə edilmişdir. Kafedran əməkdaşlarının monoqrafiyalarına və əsərlərinə dövri elmi ədəbiyyatda çoxlu sayda istinadlar var.

 

Kafedranın mövzusu istiqamətində 5 monoqrafiya dərc olunmuşdur:

1. Askerov B.M. Figarova S.R. - Thermodynamics, Gibbs Method and Statistical Physics of Electron Gases. Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 2010, 374 p.

2. Askerov B.M., - Electron Transport Phenomena in Semiconductors. World Scientific, 1994, 394 p.

3. Аскеров Б.М. - Электронные явления переноса в полупроводниках. "Наука", Москва, 1985, 318 с.

4. Аскеров Б.М.- Кинетические эффекты в полупроводниках. "Наука", Ленинград, 1970, 304 с.

5. Аскеров Б.М. - Теория явления переноса в полупроводниках. “Элм”, Баку, 1963, 128 с.

 

Kafedra əməkdaşlarının orijinal elmi nəticələrinə А.И.Ансельм "Введение в теорию полупроводников", Л.Бонч-Бруевич, С.Г. Калашников "Физика полупроводников" (“Наука”, M.) monoqrafiyalarında, Драгунов В.П., Неизвестный И.Г., Гридчин В.А. “Основы наноэлектроники” (“Наука” Новосибирск) dərs vəsaitlərində və “Физическая энциклопедия” (Москва, Издательство "Большая Российская энциклопедия", т.5) энциклопедический словарь "Физика твердого тела" (Киев, Наукова Думка) ensiklopediyalarında çoxsaylı istinadlar vardır.

1974-cü ildə akademik B.M.Əsgərov "Кинетические эффекты в полупровод-никах" monoqrafiyasına görə Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.1999-cı ildə akademik B.M.Əsgərova respublikanın “Əməkdar Elm Xadimi” fəxri adı verilmişdir.  2004-cü ildə akademik B.M.Əsgərov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunmuşdur.


Kafedranın mövzusu istiqamətində 4 monoqrafiya nəşr olunmuşdur:

1.Аскеров Б.М. - Теория явлений в полупроводниках. Изд-во Академии Наук Азербайджана, ССР, Баку, 1963, 128 с.
2.Аскеров Б.М.- Кинетические эффекты в полупро­вод­ни­ках. Изд-во "Наука", Ленинград, 1970, 304 с.
3.Аскеров Б.М. - Электронные явления переноса в полу­про­­водниках. Изд - во " Наука ", Москва , 1985, 318 с.
4.
Askerov B.M., - Electron Transport Phenomena in Semiconductors. World Skientific , Singapore New Jersey , London , 1994, 394 p.
Bu monoqrafiyalara orijinal elmi işlərdə, monoqrafiyalarda, dərs vəsaitlərində, həmçinin “ Физическая энциклопедия (Москва, Научное издательство "Большая Российская энциклопедия", 1998, т.5) э нциклопедический словарь "Физика твердого тела" (Киев, Наукова Думка, 1998) kimi ensiklopediyalarda çoxsaylı istinadlar vardır.
1974 -cü ildə professor B.M.Əsgərov "Кинетические эффекты в полупровод - никах" monoqrafiyasına görə Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.

1999-cı ildə  professor B.M.Əsgərova respublikanın “Əməkdar Elm Xadimi”  fəxri adı verilmişdir.

Kafedranin tədris fəaliyyəti

Fizika fakültəsində kafedra əməkdaşları tərəfindən ali təhsilin bakalavr pilləsində “Klassik mexanika”, “Termodinamika və statistik fizika”, “Bərk cisimlər fizikası”, “Aşağıölçülü sistemlər fizikasının əsasları” kimi ümumnəzəri kurslar tədris olunur. Bundan başqa “Bərk cisimlər fizikası” ixtisası üzrə maqistr hazırlığı üçün aşağıdakı əsas fənlərdən “Kvant statistikası”, “Bərk cisimlərin kvant nəzəriyyəsi”, “Bərk cisimlərin optik xassələri”, “Qrup nəzəriyyəsi və onun bərk cisimlər fizikasına tətbiqi”, “İfratkeçiricilik və maqnetizm”, “Qrin funksiyası metodunun bərk cisimlərə tətbiqi”, seçmə fənlərdən isə “Səlt mühitlərin mexanikası”, “Səlt mühitlərin elektrodinamikası” “Yarımkeçiricilər fizikası”, “Metallar fizikası”, “Kvant ölçü effektləri”, “Bərk cisimlərdə köçürmə hadisələri”, “Bərk cisimlər fizikasının seçmə məsələləri”,  “Qeyri-taraz termodinamika” və s. kimi kurslar tədris edilir:

1997-ci ildən hal-hazırkı dövrədək kafedrada magistr dissertasiyaları müvafiq şurada yüksək qiymətləndirilmiş, 75- dən cox maqistr hazırlanmışdır.

Kafedranın əməkdaşları tərəfindən ali məktəblər üçün bir sıra dərslik və dərs vəsaitləri nəşr edilmişdir ki, onlardan aşağıdakıları göstərmək olar:

Əsgərov B.M. “Bərk cisimlərin nəzəriyyəsi”. Bakı: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2013, 396 səh. (dərs vəsaiti).

Fiqarova S.R. “Termodinamika və statistik fizikadan məsələlər”. Bakı: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2012, 248 səh. (dərs vəsaiti).

Mahmudov M.M. “Bərk cisimlər fizikasının seçmə məsələləri”. Bakı: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2012. 372 səh. (dərs vəsaiti).

Ağamalıyev Ə.Q. “Klassik mexanika”, Bakı: “Bakı Universiteti nəşriyyatı”, 2009, 272 səh. (dərslik).

İsmayılov T.H. “Bərk cisimlərin optik xassələri", Bakı: “Elm”,  2006, 52 səh. (dərs  vəsaiti).

Əsgərov B.M. “Termodinamika və statistik fizika”, Bakı: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2005, 632 səh. (azərbaycan və rus dillərində dərslik).

Əsgərov B.M. “Bərk cisimlər nəzəriyyəsi”. Bakı: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2001, 154 səh. (dərs vəsaiti).

Fiqarova S.R. “Termodinamika və statistik fizikadan məşğələ dərsləri üçün vəsait”. Bakı:“Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 1997, 62 səh. (dərs vəsaiti).

Bundan başqa kafedra əməkdaşları dos. Ağamalıyev Ə.Q. və dos. Həsənov E.R. tərəfindən Landaunun nəzəri fizika kursu seriyasından “Mexanika” (I cild) və “Statistik fizika” (V cild) azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq “Elm” nəşriyyatı tərəfindən uyğun olaraq 2014 və 2012-ci illərdə çap olunmuşdur. Hal-hazırda “Klassik mexanikadan məsələlər” və “Bərk cisimlər fizikasında Qrin funksiyaları metodunun tətbiqi” adlı dərs vəsaitləri capa hazırlanmaqdadır.


Beynəlxalq əlaqələr

Bərk cisimlər fizikası kafedrası uzun illər ərzində Rusiya, Türkiyə, Ukrayna və Belarusiyanın aparıcı Ali məktəbləri və elmi mərkəzləri ilə beynəlxalq əlaqələr yaratmışdır ki, bunlardan M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti, Gaziosmanpaşa, Leninqrad, Kazan, Tomsk, Kiyev, Minsk və Sankt-Peterburq Texniki Universitetləri, A.F.İoffe adına Fizika-Texnika İnstitutu (Sankt-Peterburq), Novosibirsk və Kiyev Yarımkeçiricilər İnstitutlarını göstərmək olar. Bu elmi mərkəzlərin əməkdaşları Bakı Dövlət Universitetinin “Bərk cisimlər fizikası” kafedrasında mühazirə kursları oxumuş, elmi seminarların işlərində iştirak etmiş və dissertasiya işlərinin opponentləri kimi çıxış etmişlər.

Kafedranın yaradıcısı akademik B.M.Əsgərov, professorlar M.N.Əliyev və T.H.İsmayilov müxtəlif illərdə Hacəttəpə, Paris, Ankara Universtetlərində çalışmış, tədqiqat işləri və elmi seminarlar aparmışlar. Kafedranın professoru B.İ.Quliyev və dosenti R.F.Eminov 1996-2011-ci illərdə Türkiyənin Van Yüzüncü Yıl Universitetinin fizika fakültəsində işləmiş və həmin fakültədə nəzəri fizika kursları tədrisinin əsasını qoymuşlar ki, bu da öz növbəsində Türkiyə dövləti və Universitet rəhbərliyi tərəfindən müxtəlif təltiflərlə yüksək qiymətləndirilmişdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, kafedra əməkdaşlarınin böyük əksəriyyəti əsasən Sankt-Peterburq, Moskva və Kazan şəhərlərində aspirantura təhsilini alıb, dissertasiya işlərini hazırlamışlar.

“Bərk cisimlər fizikası” kafedrasının əməkdaşları İngiltərə, Fransa, Rumınya, Russiya, Almaniya, İspaniya, Polşa, Yunanıstan, Türkiyə, İran, Avstraliya, ABŞ, Arqentina kimi ölkələrdə keçirilmiş beynəlxalq elmi konfransların işlərində iştirak etmişlər.

Bookmark and Share