Home Aze Ru Eng

Qəlblərdə yaşayan Alim

03/01/2019

QƏLBLƏDƏ YAŞAYAN ALİM 

( Yüz illik yubileyinə həsr olunur)

Hər bir xalqın gələcəyi onun elm və təhsilinin inkişafı ilə şərtlənir.  Xalqın milli sərvəti səviyyəsinə ucalmaq, qürur mənbəyinə çevrilmək çox az sayda həqiqi ziyalıya nəsib olur. Elmdə məktəb yarada bilən ziyalılar bu sıradandır. XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq, Azərbaycan  xalqının maariflənməsində, ziyalı təbəqələrinin formalaşmasında Bakı Dövlət Universitetinin əvəzsiz rolu danılmazdır. Bu günkü inkişaf etməkdə olan müstəqil Azərbaycan Respublikasının intellektual potensialının formalaşmasında, ölkəmizin digər nüfuzlu ali məktəblərinin və AMEA-nın kadr potensialının formalaşmasında Bakı Dövlət Universitetinin payı əvəzsizdir. Azərbaycan və dünya elminə çoxlu sayda elm və siyasi xadimlər verən BDU özünün 100 illik yaşında öz tarixi missiyasını yenə davam etdirir. Azərbaycanda elmi məktəblərin təşəkkülündə, fundamental elm sahələrinin inkişafında Bakı Dövlət Universitetinin rolu  əvəzsizdir və onlarla dəyərli alim yetişmişdir. Elmin belə yüksək zirvələrini  fəth etmiş alimlərdən biri də Azərbaycanda nəzəri fizika elmi məktəbinin yaradıcısı kimi respublikada elmin inkişafına sanballı töhfələr bəxş etmiş, fizikanın ali və orta məktəblərdə tədrisinin təşkilində, yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasında böyük xidmətlər göstərmiş, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü, əməkdar elm xadimi   Abdulla İbrahim oğlu Muxtarov olmuşdur. İnsan övladı bu dünyaya  bir qonaq kimi gəlir, müvəqqəti bir ömür yaşayır. Bu təbiətin qanunudur. Lakin öz fəaliyyətilətilə o, xatirələrdə qalıbsa, xalqını, vətənini sonsuz məhəbbətlə sevibsə, gənc nəslin təlim və tərbiyəsində, təhsilin və elmin inkişafında bütün imkan və bacarığını sərf edibsə, bütün şüurlu ömrünü bu amalla yaşamışsa, o daim yadaşlarda qalır və elm tarixində öz layiqli yerini tutur. Abdulla müəlim də məhz bu cür insanlardandır.

A.İ.Muxtarov 1918-ci ilin dekabr ayının 24-də Dağıstanın Rutul rayonunun Saxur kəndində anadan olmuşdur. Abdulla müəllim At ilində oğlaq bürcündə dünyaya gəlmişdir. Bu bürc altında doğulanlar, şən xarakterli, ağıllı və istedadlı olurlar. Onlarda özlərinə inam hissi güclü olur, ətrafındakılara biganə qalmırlar. Etibarlı və dürüst olurlar. Oğlaqlar çox intizamlı olub, məqsədlərinə çatmaq üçün dayanıqlı bir şəkildə çalışırlar. Onlarda güclü bir yumor hissi olur. Yaxşı riyaziyyatçı, siyasətçi, elm adamı, memar və ya idarəçi ola bilərlər. Ailəsinə qarşı ciddi bir məsuliyyət duyarlar və ona görə də onlarda ailə bağları çox qüvvətli olur.

Abdulla müəllimin ulduz falı ilə həyat yolunu müqayisə etdikdə bir çox uyğunluqları açıq-aşkar sezmək olur.Erkən yaşında anasını itirən balaca Abdulla atası ilə birlikdə 1924-ci ildə Zaqatalaya köçmüşdür. Yeddi yaşı tamam olmamış o, Zaqatala şəhər 1 saylı məktəbin birinci sinfinə getmişdir. Sonra təhsilini Zaqatala Pedaqoji Texnikumunda davam etdirmişdir. Zaqatala Pedaqoji Texnikumu bölgənin qabaqcıl elm ocaqlarından biri idi və Abdulla müəllimin bu texnikumda dörd   illik təhsili onun bütün gələcəyi üçün yaxşı bir təməl olmuşdur.

1934-ci ildə o, Bakı Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olur və 1939-cu ildə bu texnikumu əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU ) fizika-riyaziyyat fakültəsinə imtahansız qəbul olunur.

1945-ci ildə universiteti əla qiymətlərlə bitirən Abdulla müəllim universitetin nəzdindəki fizika-riyaziyyat İnstitutunda kiçik elmi işçi vəzifəsində çalışmaga baəlayır.

Abdulla müəllim çox gənc yaşlarından başlayaraq istehsalatda çalışmışdır. O, texnikumda və universitetdə tələbə kimi oxumaqla yanaşı 1936-1938-ci illərdə “Azərnəşr” mətbəəsində, 1939-1941-ci illərdə “Kommunist” qəzetində, 1941-1944-ci illərdə isə “Qızil Şərq” mətbəəsində korrektor vəzifəsində işlənmiş, həm özünü,  də ailəsini maddi cəhətdən təmin etmişdir.

A.İ.Muxtarov ADU-nun aspirantı kimi Moskvaya göndərilmiş və 1947-ci ildə M.Lomonosov adına MDU-nun aspiranturasına daxil olmuşdur. Muxtarov apardığı elmi-tədqiqat işləri sayəsində böyük nüfuz qazanmışdır. O, Azərbaycanda nəzəri fizika elminin inkişaf etdirilməsində mühüm rol oynamışdır. Onun tədqiqatı nəticəsində bir sıra mühüm elmi nəticələr alınmışdır. Abdulla müəllim elmi rəhbəri A.A.Sokolovla birlikdə, fermionların uzununa polyarlaşmasını, fotonun isə xətti və dairəvi polyarlaşmasını hesablamaq üçün yeni üsul təklif etmişdir. Sonralar bu üsul  onun tərəfindən  ixtiyari polyarlaşmanı təsvir etmək üçün ümumiləşdirilmişdir. Abdulla müəllimin bu elmi işləri, kvant elektrodinamikasına həsr olunmuş monoqrafiyalara daxil edilmiş və dünya elm aləmində öz layiqli yerini tutmuşdur.

Zəif qarşılıqlı təsirdə cütlüyün saxlanmaması  nəticəsində fermionların spirallığa malik olması və müasir sürətləndiricilərdə kifayət qədər intensiv, yüksək enerjili fermion, bozon dəstələrinin alınması, polyarlaşmış zərrəciklərin kvant elektrodinamikasının yaradılması problemi mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu məsələni həll etmək üçün Muxtarov-Sokolov üsulu ən əlverişli üsul idi. A.İ.Muxtarovun demək olar ki, bütün elmi fəaliyyəti bu məqsədə yönəlmişdir.

A.İ.Muxtarovun elmi işlərinin bir qismi pozitronium  atomuna, yüksək enerjili elektron-pozitron dəstələrinin fermionlara, hadronlara və eləcə də spini 3/2, 5/2, 7/2 olan yüksək spinə malik zərrəciklərə çevrilməsi prosesinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Bu işlərdə Abdulla müəllim qeyd olunan hadisələrin nəzəriyyəsini vermiş və aldığı nəticələr təcrübədə təsdiq edilmişdir.

1950-ci ildə “Pozitronium atomunun parçalanmasına iki zərrəcikdən ibarət sistemin spin hallarının təsiri”  mövzusunda namizədlik  dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edən Abdulla müəllim Bakıya qayıtmış və elmi-pedaqoji fəaliyyətini Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU)  Nəzəri fizika kafedrasında davam etdirmişdir. Burada baş müəllimlikdən AMEA-nın müxbir üzvlüyünə qədər böyük bir elmi-pedaqoji yol keçmişdir. Məhz bu illərdə A.Muxtaro